आघात

पुन:श्च मॉरिसटाऊनची वारी. हॉटेलमधुनच लिहितोय. इकडे आलो म्हणुन यावेळी प्रसादला फोन केला. प्रसाद आणि विभावरी (नावे मुद्दाम बदलली आहेत) हे आमचे खूप चांगले मित्र. मिशिगनहुन जेव्हा नोकरीसाठी पहिल्यांदा फिनिक्सला गेलो तेव्हा दोघांनी आम्हाला खूप मदत केली. अतिशय सरळमार्गी, उत्साही आणि बुद्धिमान जोडी! सिद्धुएवढाच एक छोटासा छोकरा - प्रणव. त्यामुळे आमची लगेच मैत्री जमली. भारतात कधीतरी परत जायचे आहे असे अमेरिकेत सर्वच मराठीजन म्हणत असतात. पुण्यामुंबईकडचे थोडे अधिक. परंतु काही काळानंतर सर्वांचा निश्चय डळमळु लागतो. प्रसाद आणि विभावरी जास्तच ठाम होते. १०-१५ वर्षे इकडे राहिले ... ग्रीन कार्ड मिळाले अगदी नागरीकत्वदेखील. परंतु त्यांनी इकडे घर काही घेतले नाही. २००५-६ ला परत जाणार असे ठरवले होते त्यांनी परंतु परत जाण्याचा निर्णय सोपा नाही. इकडे काही पाश (घर!) नसल्यामुळे कधीही एकदम मनात आले तर परत जाता येईल अशी आशा. नाही म्हणायला पुण्यात मात्र मध्यंतरी एक फ्लॅट घेतला त्याचा ताबा मे मध्ये मिळणार होता.

काल सहजच फोन केला तर प्रसाद म्हणतो ...."अरे तुला फोन करणारच होतो. मी महिनाअखेरिस भारतात कायमचा चाललो आहे. विभावरी आणि प्रणव भारतातच आहेत." मी थक्कच झालो. "अरे एकदम असे अचानक कसे ठरले सगळे? सामानाचे पॅकिंग ... गाडी विकणे .... नोकरी शोधणे ... सगळे कसे जमवणार आहेस? काय झाले तरी काय?" प्रसाद सांगु लागला, "वडिल आजारी आहेत म्हणुन तातडीने विभावरी प्रणवला घेऊन १५ जुन ला भारतात पोहोचली. आणि १६ जुनला तिचे वडिल वारले. नाही म्हणायला ओझरती भेट झाली." विभावरी आणि प्रसाद या धक्क्यामुळे एकदम भानावर आले. आयुष्यात खरेच काय महत्वाचे आहे? करियर ... पैसा ... की प्रियजनांचे सुख? विभावरीने निश्चय केला की आता अमेरिकेत परत जायचेच नाही. आता यापुढे इथेच भारतात आयुष्य आणि करिअर घडवायचे आणि आई आणि प्रसादच्या आईवडिलांबरोबर दिवस आनंदात घालवायचे. प्रणवला पुण्यात शाळेत घातले. विभावरी पुण्यातच नोकरी शोधते आहे कारण अमेरिकन कंपनीने ट्रान्सफर करायला नकार दिला. प्रसाद च्या कंपनीने मात्र पुण्यात बदली दिली.

काहींना हा निर्णय घाईचा वाटेल ... परंतु विभावरीची वेदना ही खूपच परिचयाची आहे अमेरिकेतील भारतियांना. काल कळते की आईला कॅन्सर झाला म्हणुन आजच्या फ्लाईटने भारतात धाव घेऊनसुद्धा आईचे अंतिम दर्शनसुद्धा मिळाले नाही असा मनीष, वडिल हृदयरोगाच्या झटक्याने गेले अशीच बातमी कळलेले राजेंद्र आणि राजा .. ही काही दूरची ऐकीव उदाहरणे नाही ... तर जवळच्या मित्रांच्या व्यथा आहेत. आणि आता विभावरी. त्यांच्या दु:खाच्या वेदना आपल्याही मनाला घायाळ करुन जातात.

प्रसाद विभावरी आणि प्रणव यांना भारतातील पुढील आयुष्यासाठी मन:पूर्वक शुभेच्छा!

मराठी माणसा - जागा हो !!!!!

सलोनीबाई

 

परवा तुझी आई म्हणाली म्हणुन एक मराठी चित्रपट पाहिला - "मी शिवाजीराजे भोसले बोलतोय". खरेतर मी हा चित्रपट पाह्यला फार उत्सुक नव्हतो कारण १) चित्रपटाचे नाव मला आवडले नाही २) मराठी माणसांची महाराष्ट्रात कशी गळचेपी होते आहे याबद्दल रडगाणे मांडलेले मला विशेष आवडत नाही.

 

नावाबद्दल सांगायचे तर शिवाजी महाराजांचा एकेरी उल्लेख मला रुचत नाही. आपण कधीतरी "मी ज्ञानेश्वर कुलकर्णी बोलतोय" असा उल्लेख करु का? कधीच नाही. माधवराव पेशव्यांना आपण कधी "तो माधव" म्हणतो का? संत एकनाथ यांना आपण कधी तो एकनाथ म्हणतो का? मग शिवाजी, संभाजी, गोरा कुंभार, चोखोबा यांना एकेरी उल्लेख का करायचा. त्या मांजरेकरांनाच कर जोडुन विचारले पाहिजे. खरे तर जोडे मारुन विचारले पाहिजे असे म्हणायला पाहिजे कारण छ्त्रपतिंशिवाय मांजरेकरांचे महंमदवाडीकर १०-१५ पिढ्यांपूर्वीच झाले असते.

 

एकंदरीतच मला निवडकपणे एकेरी उल्लेख केलेला आवडत नाही. त्यातुन दुसर्या व्यक्तीप्रती अनादर व्यक्त होतो. याचे मूळ अर्थात आपल्या जातीव्यवस्थेत आहे. आपल्या समाजाने जातींच्या भिंती पाडायचे बरेच काम केले असले तरी कधी कधी अश्या सांकेतिक प्रतिध्वनींमधुन हे कळते की काम अजूनही अपूर्ण आहे.

 

अमेरिकेत आदरार्थी संबोधनच नाही. इंग्लिश भाषेतीलच ती त्रुटी कमी आणि खुबी जास्त आहे. अमेरिका तर विशेषत: अगदीच बहुजनमुख (एगॅलेटेरिअन) समाजधारणा आहे. आर्थिक विषमता जरुर आहे. परंतु समान संधीचे सुत्र बाळगले जाते त्यामुळे समाजात विषमता परंपरागत चालत येत नाही. सर्वच माणसे एकमेकांना आदराने वागवतात. केवळ शिष्टाचार आहे असे म्हणुन त्याकडे नाके मुरडण्यापेक्षा आपण शिष्टाचार म्हणुन तरी आपल्याकडच्या गरीब, असहाय लोकांना त्याच्या निम्मे जरी सन्मानाने वागवले तरी खूप बरे होईल. भारतात आपण विशिष्ट लोकांना अरे तुरे करुन त्यांच्या सन्मानावर घाला घालुन त्यांचा आत्मविश्वासच खच्ची करतो. एखाद्या दुकानदाराचे १०-१२ वर्षाचे पोरगे ५०-६० वर्षाच्या कामगाराला सहज अरे तुरे करताना दिसते. त्याउलट अनिरुद्ध दादा वडिलांचा २०० कोटींचा व्यवसाय असूनही ड्रायव्हरकाकांच्या पाया पडुन परिक्षेला जातो आणि दुकानातुन घरी येताना वडिलांच्या गाडीतुन न येता कोणाच्या तरी स्कूटर मोटरसायकल वरुन येतो. हीच आपल्या मराठी समाजाची ताकत आहे. उगाच महाराष्ट्र पुढे नाही गेला. सिंधी, मारवाडी लोक मुंबईत आले म्हणुन महाराष्ट्र प्रगत झाला हे केवळ अर्धसत्य . (खरेतर पाव सत्य!) म्हणायला पाहिजे. सिंधी गुजराती मारवाडी पंजाबी सगळीकडे गेले आहेत. दिल्ली, बंगळुर, चेन्नई, कलकत्ता ... सगळीकडे. परंतु महाराष्ट्रात जो कष्टाळु, प्रामाणिक आणि बहुजनप्रिय समाज आहे तो भारतात अन्यत्र खूपच कमी आहे. ज्ञानेश्वर तुकाराम शिवाजी महाराज शाहु महाराज ते गोखले आगरकर कर्वे कर्मवीर भाऊराव पाटिल फुले आंबेडकर नारायण सुर्वे कुसुमाग्रज .... किति किति नावे घ्यावीत. मराठी समाजाचा पाया व्यापक आहे. त्याचे अधिष्ठान सर्व समाजात आहे. केवळ कृष्णाच्या करंगळीवर गोवर्धन उचलला जाऊ शकत नाही. तिथे समस्त गोकुळजन आपापल्या काठ्या घेउन गेले तेव्हा गोवर्धन उचलला गेला.

 

बर्याचदा मला अमेरिकन आणि मराठी समाजामध्ये बरेच साम्य आढळते. आत्मविश्वास, समानता,न्यायप्रियता, कष्टाळुपणा, तुलनेने कमी भेदभाव या सर्व गोष्टी दोन्हीकडे दिसतात. अमेरिकेत सर्व जगातुन गुणवान लोक येउन त्यांच्या गुणांचे चीज करतात आणि अमेरिकेच्या श्रीमंतीत भर घालतात. भारतीय समाज हा अमेरिकेत सर्वात जास्त सधन आहे. परंतु ती सधनता इथे येउन निर्माण झाली आहे. त्याची कारणे अनेक आहेत. परंतु सांगायचा मुद्दा हा की जरी सरासरी अमेरिकन समाज अमेरिकेतल्या भारतियांपेक्षा गरीब असला तरीही इथल्या प्रगतीचा तोच पाया आणि तोच कळस आहे.

 

त्याचप्रमाणे महाराष्ट्रातील मराठी समाज हा सरासरीने गुजराती, मारवाडी इत्यादिंपेक्षा गरीब असला तरीही तोच कारण आहे या सर्व प्रगतीचे.

 

फक्त एकच गोष्ट मराठी समाजात कमी आहे. आपण त्या सिंहासारखे आहोत की जो शेळ्यांच्या कळपात राहुन आपले सिंहपण विसरला आहे. आर्थिकदृष्ट्या अल्पसंतोषी असल्यामुळे इतर सर्व गुण असूनही आर्थिकदृष्ट्या मागे पडला आहे. संस्कृती आणि भाषा आर्थिक अधिष्ठानाशिवाय दुर्बळ होत जातात. आपले थोडेसे तसे काहीसे झाले आहे.

 

परंतु त्या चित्रपटात दाखवले तेवढे विदारक चित्र आहे की नाही कुणास ठाऊक. मला तर असे वाटते की मराठी उद्योजकांची संख्या वाढते आहे. मराठी सिनेमाला चांगले दिवस आले आहेत. आपण जरीही दुर्गोत्सव साजरा करू लागलो तरिही भारतभर आता गणेशोत्सवही साजरा होतो आहे. उत्तर वा दक्षिण भारताचा प्रभाव जरुर आहे परंतु मराठी संस्कृति टिकुन आहे.

 

 

नाही म्हणायला एकच गोष्ट मला खटकते ती म्हणजे महाराष्ट्रात इंग्रजीचे अगदी स्तोम माजलेले आहे. मोरेसाहेबांचा पहिलीपासुन इंग्रजीचा निर्णय स्तुत्य होता. त्याच्या जोडीला आपली भाषा रुजवण्यासाठी जे प्रयत्न दिसायला हवेत ते दिसत नाही. उदाहरणार्थ इंग्रजी बरोबर मराठी पण सक्तीचे करायला हवे होते. आज ते ऐच्छिक आहे. दुकांनाच्या पाट्या मराठीत असल्याच पाहिजेत. खाली इंग्रजी कन्नड हिब्रु काही पण लिहा. पण मूळ पाटी मराठीतच पाहिजे. राज्यकारभार मराठीतच पाहिजे. छत्रपतिंनी राजभाषाकोश का तयार केला आणि आपण अजूनही मंत्रालय आणि मुंबई महापालिकेचे कामकाज मराठीतुन करु शकत नाही? विचार करण्यासारखी गोष्ट आहे.

 

असो ... बाकी चित्रपटाबाबत सांगायचे तर चित्रपट एकंदरीत चांगला पण अगदीच स्वप्नाळु वाटला. वास्तवाचे भान नसलेला होता. अगदी मनसे-पुरस्कृत आहे की काय अशी शंका वाटली. एक गोष्ट चांगली अशी की मराठी माणसाचे दोषही दाखवले. लाच घेणारे आणि मराठी माणसांवर अन्याय करणारे मराठी लोक दाखवले ते अगदी खरे आहे. त्यामुळे मूळ प्रश्न मराठीची गळचेपी की पैशाची सत्ता आहे असा पडतो. मांजरेकरांचे मांजरासारखे पाय मात्र अगदी बघवले नाही. आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे शिवाजी महाराजांचे पात्र यामध्ये असण्याची काहीच गरज नव्हती. त्यातुन आपला पोकळपणाच व्यक्त होतो आणि आपण शिवाजी महाराज आणि अमराठी लोकांमध्ये हकनाक दुरावा निर्माण करतो. तसेच छत्रपतिंना हसण्याचा विषय बनवतो. चित्रपटाच्या नायकाचे कोणी सरदार आजोबा इतिहासातुन जिवंत होऊन येतात असे दाखवले असते तरिही चालले असते. किंवा सर्वात उत्तम म्हणजे नायकाच्या सहनशीलतेचा अंत होतो आणि तो अरे ला का रे म्हणायला सुरुवात करतो असे दाखवले असते तरिही चांगले वाटले असते.

 

असो ... परंतु तरिही चित्रपट चांगलाच वाटला.

शापित गंधर्व

प्रिय सलोनी

२ आठवड्यांपूर्वी मायकेल जॅक्सन नावाच्या एका महान कलाकाराचे अचानक निधन झाले. मी शुक्रवारी दुपारी ऑफिसमध्ये काम करत बसलो होतो तेव्हा माझ्या ऑफिसबाहेर बसलेल्या काही बायका एकमेकींना सांगत होत्या की मायकेल जॅक्सनला एल.ए. (लॉस एंजेलस)च्या एका हॉस्पिटलमध्ये दाखल केले आहे. पहिल्यांदा असे वाटले की पुन्हा एकदा एमजे च्या मागे लागण्यासारखे इथल्या प्रसिद्धी माध्यमांना काहीतरी मिळाले असावे. ८० च्या दशकात यशाच्या सर्वोच्च शिखरावर असलेल्या एमजे च्या मागे प्रसिद्धी माध्यमे ९० च्या दशकात हात धुवुन मागे लागली होती. एखाद्या शापित गंधर्वाप्रमाणे एमजे ची अवस्था होऊन गेली होती. त्याला झालेला त्वचारोग आणि त्यामुळे रंगहीन झालेली त्वचा याबद्दल वाट्टेल त्या वावड्या उठवल्या गेल्या. त्याने त्याचा रंग बदलुन घेतला इत्यादी. त्याच्या भपकेबाज पणावर अवास्तव टीका केली गेली. खरेतर भपकेबाज पणा हा त्याच्या व्यवसायाचाच एक भाग होता. सर्वच पॉप स्टार अतिशय झगमगाटीत रहात असत. परंतु एमजेच्या वाट्याला टीका खुपच जास्त आली. त्याच्ये दिवाळे निघाले आहे अश्याही अफवा निघाल्या होत्या. वस्तुस्थिती अशी आहे की एमजेने पैश्याचे अतिशय चांगले व्यवस्थापन केले. उदाहरणाच द्यायचे तर ७ कोटी डॉलर्सना घेतलेलया २५० गाण्यांचा संग्रह आत १ अब्ज डॉलर्स चा झाला आहे. त्याने संस्थांना भरपुर देणग्याही दिल्या. सर्वात जास्त संस्थांना देणग्या देण्याबद्दल एमजेची गिनीज बुक मध्ये नोंद झाली आहे. त्याची किमान ५०-१०० कोटी डॉलर्सची मालमत्ता आहे त्यापैकी तब्बल २०% त्याने मृत्युनंतर दान केली आहे. त्याच्या मृत्युपत्रातुन त्याचा आर्थिक जबाबदारपणा प्रकट होतो आहे. त्याच्या आर्थिक बेजबाबदारपणावर टीका करणार्यांची आता तोंडे बंद व्हावीत. एमजे ने प्लास्टिक सर्जरी जरुर केली आणि त्यापैकी काही फसल्यादेखील. परंतु त्यावरुनही त्याच्यावर अकारण टीका व्हायची. त्याच्या फेंदर्या नाकाची लहानपणापासुन सतत अवहेलना झाल्यामुळे एमजेला नाजुक सरळ नाकाचे आकर्षण होते. त्याने प्लास्टिक सर्जरी करुन नाक आपल्याला हवे तसे करण्याचा प्रयत्न केला. मला तरी त्यात काही वावगे वाटत नाही.

सर्वात किळसवाणा आरोप म्हणजे एमजेने लहान मुलांचे लैंगीक शोषण केले असा. एमजे ने आजारी आणि गरीब मुलांसाठी १२०० एकर जागेवर एक सुंदर करमणुक केंद्र अथवा उद्यान उभारले होते. वर्षाला ७ कोटी डॉलर्स खर्च करून ते उद्यान चालवले जात असे. त्यापैकी काही मुलांच्या पालकांनी एमजेवर असे आरोप केले. पुठे ते सर्व आरोप खोटे ठरले. परंतु या आरोपांनी मात्र एमजेचा धीर खचला आणि तो अमेरिका सोडुन बहारीन ला गेला. मागील ४-५ वर्षे तो अगदी अज्ञातवासातच होता. अलिकडे तो पुन्हा एकदा रंगमंचावर येण्याचा विचार करत होता, तेव्हा अचानक त्याचे निधन झाले.

एमजे हा मला वाटते नक्किच सर्वोच्च पाश्चात्य संगीतकार होता. कृष्णवर्णीयांच्या वाटयाला येणारी उपेक्षा अवहेलना यांना भेदुन त्याने अमेरिकन संगीत क्षेत्राचे सिंहासन मिळवले. परंतु तो त्याहुनही महान ठरला ते त्याच्या गाण्यांमधुन जगातील वेगवेगळ्या प्रश्नांवर जे भाष्य केले त्यामुळे. मला तर वाटते की एमजे चे महत्व जगापुढे हळुहळु येइल आणि त्याच्यावरचे मळभ नक्किच कधितरी दुर होईल.

मॅन इन द मिरर, ब्लॅक ऑर व्हाईट, वी आर द वर्ल्ड, दे डोंट रिअली केअर अबाउट अश्या गाण्यांमधुन त्याने जगातील गरिबी, श्रीमंत राष्ट्रांचा मुजोरपणा आणि युध्दखोरपणा, वंशवाद यावर सडकुन टीका केली आणि वसुधैवकुटुंबकमता, प्रेम, शांती यांप्रती आपल्या सर्वांच्या वैयक्तीक जबाबदारीची जाणीव निर्माण केली.

अमेरिकेत कृष्णवर्णीयांनी यश मिळवले की काही ठरावीक मंडळी त्यांच्या मागे लागलीच म्हणुन समजावे. अगदी महंमद अली, मार्टीन ल्युथर किंग पासुन मायकेल जॅक्सन, ओप्राह विन्फ्री, कोबी ब्रायंट अश्या अनेक यशस्वी आणि प्रसिद्ध कृष्णवर्णीयांना यशाच्या शिखरावर असतानाही अवास्तव टीकेला सामोरे जावे लागले आणि अजुनही जावे लागते. कृष्णवर्णीयांसाठी वेगळे आणि अधिक कठिण निकष असतात असे अगदी नक्की जाणवते.

मायकेल जॅक्सन तर केवळ यशस्वी नाही तर प्रस्थापित व्यवस्थेचा टीकाकार होऊ पहात होता. अमेरिका तसा एक महान देश आहे. परंतु "सत्य" हे यांचे मुल्य नाही आणि ध्येयही नाही. स्वातंत्र्य हे अधिक महत्वाचे मानले आहे. परंतु सत्याशिवाय स्वातंत्र्य हे मृगजळच राहते अशी आपली धारणा यांच्या पचनी पडणे कठीण आहे. कुठल्याही सत्तेला सत्य हे सोयिस्करही नसते. आणि भांडवलवादी व्यवस्थेततर सर्वच गोष्टी विकत घेता येतात. सत्यदेखील. त्यामुळे इथे सत्याचा इतका विपर्यास होतो की मति गुंग होते. (बुद्धिस्तु मा गान्मम!). इराक वर २००३ साली केलेल्या आक्रमणाचा कोणत्याही विचारवंत आणि कलावंतांनी निषेध केला नाही. यातुनच त्यांची सत्तेपुढे लोळण घेण्याची वृत्ती दिसली. मायकेल जॅक्सनची संवेदनशीलता इतकी तीव्र होती की तिला सत्तेची बटीक होऊन राहण्याची गरज भासली नाही.

माझ्या मते मायकेल जॅक्सनने त्याची फार मोठी किंमत मोजली. दुर्दैवाने अमेरिकेत त्याच्या विरुद्ध कमालीचा अपप्रचार आहे. वैशम्य याचे वाटते की भारतीय वर्तमान पत्रे देखील त्यांचीच री ओढतात. स्वताचे संशोधन आणि मतमांडणी कुठेच दिसत नाही. असो तो एक वेगळाच विषय होईल.

परंतु मायकेल जॅक्सनच्या निर्भीडपणाला, भाबडेपणाला, आशावादाला आणि कलेला आपण शतश: प्रणाम करायला हवेत. खरोखरीच एक शापित गंधर्व आणि एक राजहंस होता तो.

ता.क. - परवा निळु फुलेंचे निधन झाले तेव्हाही अतिशय दु:ख झाले. कलावंत म्हणुन तर ते मोठे होतेच. परंतु त्यांनी केलेले सामजिक कार्यही अतिशय स्तुत्य आहे. एमजे काय निळु फुले काय किंवा अगदी डॉ. लागु काय. ही मंडळी खर्या अर्थाने महान आहेत. कलेची उपासना करता करता समाजाची जाणिव ठेवणारी आहेत. देशोदेशीचे हे वसु आहेत आणि म्हणुनच पृथ्वीला वसुंधरा म्हणतात.